Гренландия биздин заманга чейинки 2500-жылдары эле палеоэскимос урууларынын мекени болгон, биздин замандын 986-жылына чейин анда норвегиялыктар жана исландиялыктар отурукташкан. 14-кылымда Норвегия Даниянын курамына кирген. 1814-жылдагы Киль тынчтык келишими Гренландиянын Даниянын көзөмөлүндө болушун камсыздаган. 1933-жылдан бери Гренландия толугу менен Даниянын көзөмөлүндө. Дания өлкөгө 1979-жылы өзүн-өзү башкаруу укугун берген. АКШ Гренландияга кызыгып, бир жолу өлкөнү 100 миллион долларга сатып алууну сунуштаган.
Гренландия түндүктөн түштүккө болжол менен 1660 мильге (2670 чакырым), ал эми эң кең жеринде чыгыштан батышка 650 мильден (1050 чакырым) ашык созулат. Аралдын үчтөн экиси Арктиканын ичинде жайгашкан, ал эми аралдын түндүк тарабы Түндүк уюлдан 500 мильден (800 чакырым) аз аралыкта жайгашкан.
Гренландия түндүгүнөн Канаданын Элсмир аралынан болгону 16 миль (26 чакырым) аралыкта бөлүнүп турат. Эң жакын жайгашкан Европа өлкөсү - Исландия, ал Дания кысыгынан түштүк-чыгышка болжол менен 200 миль (320 чакырым) алыстыкта жайгашкан. Гренландиянын жыш тилкеленип кеткен жээк сызыгынын узундугу 24 430 мильди (39 330 чакырым) түзөт, бул болжол менен Жердин экватор боюнча айланасынын узундугуна барабар.
Гренландия кайда жайгашкан?
Гренландия — дүйнөдөгү эң чоң арал. Ал Түндүк Атлантика менен Арктиканын ортосунда жайгашкан. Аралдын ичинде жашоо дээрлик жок: анын негизги бөлүгүн муз каптаган аймак ээлейт, ал эми калктуу конуштар көбүнчө жээк бойлой жайгашкан. Жашоочулардын саны болжол менен 57 миңдин айланасында. Саясий макамы боюнча Гренландия Дания Королдугунун курамындагы өз алдынча башкарылган аймак: өз парламенти жана өкмөтү бар. Ошондой эле элдин өз тагдырын өзү чечүүгө укугу мыйзамдык деңгээлде таанылган.
Арал кантип пайда болгон?
Гренландия — байыркы материктик түзүлүштөрдүн бир бөлүгү. Анын учурдагы көрүнүшүн көп кылымдык муз фьорддору өзгөртүп келген. Азыр да муздун эриши деңиз деңгээлине, жолдорго жана климаттык процесстерге таасир этүүдө.
Канча адам жашайт?
Гренландияда жашоочулар аз жана алар өтө чачыранды жайгашкан. Калктын маанилүү бөлүгү бир нече чоң шаарда топтолгон. Эң ири шаар — борбор Нуук. Жалпысынан, калктын көпчүлүгү жээк бойлой, бир нече негизги борборлордо жашайт.
Алгачкы тургундары ким?
Гренландиянын түпкү калкы — инуиттер. Алардын салттуу жашоосу деңиз менен тыгыз байланышкан: аңчылык, балык уулоо, жээктеги чакан коомдор менен жашоо. Европалык калкынын тарыхы аралда орто кылымдарда норманддардын келиши менен башталып, кийин Даниянын колониялык доору менен уланган. Жалпысынан, 1721-жылдан тартып Гренландия Даниянын колониясы катары башкарылып, 1953-жылы Даниянын курамындагы административдик бирдик катары макамы өзгөргөн. Андан кийин автономия акырындап кеңейген.
Биринчи көч толкуну — Көз карандысыздык (Independence I)
Гренландияга келген алгачкы адамдар Түндүк Канададан болжол менен б.з.ч. 2500-жылдары келген. бул маданият Гренландиянын түндүк жээги боюнча жайылып, азыркы Түндүк-Чыгыш Гренландия улуттук паркына караштуу түштүк бөлүктөргө чейин жеткен. Алгачкы аңчылар бир аймакты байырлаган жаныбарлардын популяциясына көз каранды болушкан. Негизинен мускус өгүзүнө жана шакек итбалыкка аңчылык кылып жашашкан. Бул маданиятка тиешелүү эң акыркы табылгалар болжол менен б.з.ч. 1730-жылдарга туура келет.
Экинчи көч толкуну — Саккак маданияты
Канададан Гренландияга болгон экинчи көч болжол менен б.з.ч. 2400-жылдары башталып, б.з.ч. 800–400-жылдарга чейин созулган. Саккак эли Мелвилл булуңунун түштүгүнөн тартып Кейп-Фаруэллди айланып, түштүк-чыгыш жээги менен азыркы Иттоккортоормиит аймагына чейин жайгашкан. Булуңдагы чакан конуштан бул маданиятка таандык алгачкы шаймандар табылып, кийин маданият ошол жердин аталышы менен аталган. Саккак маданияты — Гренландияда эң узак убакыт үзгүлтүксүз жашаган эл деп эсептелет. Мунун себеби — алардын аңчылык мүмкүнчүлүгү кеңири болгон: алар китке, итбалыкка, балыкка, канаттууларга жана кургактагы жаныбарларга чейин аңчылык кыла алышкан. Жаңы ДНК изилдөөлөрү Саккак эли Алеут аралдарынан чыкканын жана кийинки инуиттер менен генетикалык жактан түз байланышта эмес экенин көрсөткөн.
Үчүнчү көч толкуну — Independence II жана Дорсет маданияты
Маданият болжол менен б.з.ч. 800-жылдардан б.з. 0-жылдарына чейин Гренландиянын түндүк жээги боюнча жана түндүк-чыгыш аймактарына чейин тараган. Ал эми жаңы Дорсет маданияты азыркы Каанаак аймагына жакын муз үстү аркылуу өтүп келип, батыш жээги менен түштүккө карай жылып, чыгыш жээгинин түштүк тарабына чейин жеткен. Дорсет эли аялдардын бычагы — уло (ulo)ну алып келген, ал бүгүн да колдонулат. Карды чоң бычактар менен кескенине караганда, бул маданият кар үйдү куруу өнөрүн өздөштүргөн алгачкы маданият болгон деген пикир бар. Канададагы Кейп-Дорсет деген жердин атынан аталган бул маданият негизинен тундрада жашап, бугу жана мускус өгүзү сыяктуу кургактагы жаныбарларга аңчылык кылган.
Төртүнчү көч толкуну: Дорсет 2, норвегиялык отурукташкандар жана Туле эли Биринчи миң жылдыктын аягына жакын Гренландияга төртүнчү көч толкунунда үч башка маданият бир мезгилде келген. Бул көчтөр болжол менен 800–900 жылга созулган «эл жашабаган» мезгилден кийин орун алган. Дорсет 2 эли б.з. VIII–IX кылымдарда келген. Алар негизинен Каанаак аймагына, Түндүк жана Түндүк-Чыгыш Гренландияга отурукташкан. Ушуга жакын эле мезгилде Исландия менен Норвегиядан келгендер Түштүк жана Түштүк-Батыш Гренландияга жер алып, жашай баштаган. Бул көчтү исландиялык жылнаамалардын негизинде б.з. 982-жылы Эрик Кызыл (Эрик Рыжий) Түштүк Гренландияга келген учур катары так даталоого болот. Норвеж отурукташкандары тууралуу эң акыркы тарыхый маалымат — 1408-жылы Хвальсей чиркөөсүндө өткөн үйлөнүү тою тууралуу кабар. Археологиялык табылгалар норвеж маданияты Гренландиядан болжол менен 1450-жылдары жоголуп кеткенин көрсөтөт. Туле маданияты болжол менен 1200-жылдары Гренландияга жайыла баштаган деп эсептелет. Бул эл Гренландиянын чыгыш жана батыш жээктерине чейин отурукташкан алгачкы эл болгон.
Бүгүнкү гренландиялыктар Туле элинин түз урпактары. Алар негизинен деңиз сүт эмүүчүлөрүнө аңчылык кылууга кыйын адистешкен. Канададан болгон акыркы белгилүү көч болжол менен 1860-жылдары болгон. Бүгүн Гренландиянын көп жеринде акыркы көч маданияттарынын, айрыкча Туле жана норвеждердин издерин көрүүгө болот. Жергиликтүү музейлер жана Нуук шаарындагы Улуттук музей ошол маданияттарга тиешелүү табылгалардын коллекцияларын көрсөтөт.
Аваннаата
Административдик борбору — Илулиссат. Аянты — болжол менен 522 миң чарчы чакырым. Калкы — болжол менен 11 миң адам. Административдик реформадан кийин 2018-жылы түзүлгөн.
Кекерталик
Кекерталик — Гренландиянын 5 муниципалитетинин бири. Аталышы «аралдары бар жер» деп которулат. Административдик борбору — Аасиаат. 2018-жылы түзүлгөн. Аянты — болжол менен 62 миң чарчы чакырым. Калкы — болжол менен 6–7 миң адам.
Кекката
Аталышы «борбор» деп которулат, анткени аймак аралдын борбордук-батыш бөлүгүндө жайгашкан. Административдик борбору — Сисимиут. 2009-жылы түзүлгөн (реформадан кийин). Аянты — болжол менен 115 миң чарчы чакырым. Калкы — болжол менен 9–10 миң адам.
Куяллек
Гренландиянын эң түштүк муниципалитети. Аталышы «түштүк» деп которулат. Административдик борбору — Какорток, 2009-жылы түзүлгөн. Аянты — болжол менен 32 миң чарчы чакырым. Калкы — болжол менен 6–6,5 миң адам.
Сермерсоок
Гренландиянын аянты боюнча эң чоң муниципалитети. Аталышы «муздуу жер» деп которулат. Административдик борбору — Нуук. Түзүлгөн жылы — 2009-жыл. Аянты — болжол менен 635 миң чарчы чакырым. Калкы — болжол менен 23–24 миң адам (өлкөнүн эң жыш жайгашкан аймагы).